Afsluitdijk: wat veranderde er toen zout water zoet werd?
In 1932 ging het laatste gat dicht. Daarna verdween de Zuiderzee niet alleen van de kaart. Het water zelf veranderde van karakter.
Sta op de Afsluitdijk en je kijkt naar twee werelden. Aan de noordkant ligt de Waddenzee: zout, met eb en vloed. Aan de zuidkant het IJsselmeer: zoet, zonder getij, een bak die Nederland als voorraad gebruikt. Die scheiding is geen eeuwenoud landschap. Op 28 mei 1932 werd het laatste sluitgat, de Vlieter, gedicht. De Zuiderzee heette voortaan IJsselmeer.
Rijkswaterstaat beheert de dijk als waterkering tussen Noord-Holland en Friesland. De dijk is 32 kilometer lang. Twee sluiscomplexen, de Stevinsluizen bij Den Oever en de Lorentzsluizen bij Kornwerderzand, laten overtollig water bij eb naar de Waddenzee. Dat water komt onder andere uit de IJssel, een Rijntak. Zonder die afvoer zou het meer te hoog komen. In droge perioden kan water uit de voorraad naar omliggende gebieden worden gestuurd, voor landbouw, ecologie en drinkwater.
Het zoet worden ging snel. Na de afsluiting stopte de vrije instroom van zeewater. Alleen rivierwater en polderwater voedden het bekken. Onderzoek van de Waddenacademie en Universiteit Utrecht, gepubliceerd in De Levende Natuur, beschrijft de sprong: van een getij-gedreven brak gebied van duizenden vierkante kilometers naar een zoetwatermeer. Het zoutgehalte daalde van zilt via brak naar zoet. In die analyse geldt het IJsselmeer vanaf 1937 als zoetwatergebied (0 tot 0,5 promille).
Voor vissen en schelpdieren was dat een breuk. Trekvissen die van zout naar zoet moeten, stuitten op een muur. Schelpdieren, krabben en garnalen van het oude brakke systeem verdwenen in enkele jaren grotendeels. Nederland won veiligheid en een zoetwatervoorraad. Het verloor de geleidelijke overgang van zee naar rivier. Daarom liggen er vispassages en wordt bij Kornwerderzand een vismigratierivier aangelegd: een kunstmatige overgang waar zoet en zout weer mogen mengen.
Wat jij ziet als een rechte lijn over het water, is een keuze uit 1932 die nog steeds doorwerkt. Links zout en beweging. Rechts zoet en voorraad. De dijk houdt stormen tegen én houdt twee ecosystemen uit elkaar.
Even anders kijken
Van de 42 onderzochte soorten uit het oude brakke systeem bleven er zeven over.
Kijk vanaf het Vlietermonument naar beide kanten: noord het wad met getij, zuid het stillere IJsselmeer. Dat is de knip van 1932.