Droogte op hoge zandgronden: waarom een nat voorjaar niet genoeg is
Op de Veluwe of in de Achterhoek kan het in mei groen zien én toch te droog zijn onder je voeten. De spons vult trager dan de bui valt.
Hoge zandgronden liggen in Drenthe, Overijssel, Gelderland, Utrecht, Noord-Brabant en Limburg: Hondsrug, Veluwe, Achterhoek, Twente, Utrechtse Heuvelrug, Brabantse Wal. Hun zwakte: een groot deel van deze gebieden krijgt geen of beperkt rivierwater. Ze leven van regen die de bodem in moet. Drinkwaterbedrijven, industrie en landbouw onttrekken daar grondwater. Als de voorraad daalt, dalen beken en verdroogt natuur.
Zand houdt water slecht vast vergeleken met klei of veen. Regen zakt snel weg of stroomt af. In de zomer verdampt gewas én bodem extra. Een natte week in april vult vooral de bovenlaag. Het diepere grondwater, de reserve voor heide, hoogveen en de basisafvoer van beken, reageert later. Al tientallen jaren treedt verdroging op: lagere grondwaterstanden, beken die periodiek droogvallen, schade voor landbouw, stad en natuur.
Provincie Gelderland legt voor de Achterhoek dezelfde les neer: weerbaarheid betekent water vasthouden in plaats van meteen afvoeren. Piekbuien geven wateroverlast op het ene perceel en tekort op het volgende. KNMI’23, samengevat in het Deltaprogramma, maakt de opgave groter: langere droge periodes, heviger buien. Neerslag moet het hele jaar beter worden vastgehouden.
Voor jou als wandelaar of bewoner is het verschil voelbaar. In veel polders staat grondwater dichter onder het maaiveld en kan rivierwater worden ingelaten. Op de stuwwal moet de regen zelf het werk doen. Een groen gazon in mei bewijst dus weinig over de bel onder de Veluwe.
Kijk naar sprengen, beekdalen en droge sloten op de flank. Als die in het voorjaar al kwakkelen, is de wintervoorraad niet op orde. Nat weer helpt. Het is zelden de hele rekening.
Even anders kijken
De hoge zandgronden beslaan volgens het Deltaprogramma ongeveer de helft van Nederland en hangen grotendeels van regenwater af, niet van rivierinlaat.
Vergelijk na regen een zandpad op de stuwwal met een poldersloot: op zand is de plas snel weg, in de polder blijft het peil zichtbaar.