Noord-Holland · Stad & streek
Alkmaar Ontzet op 8 oktober: lampionnen, kaasdragers en zuurkool in de stad van de victorie
Donderdag viert Alkmaar dat het Spaanse leger in 1573 vertrok. Hoe doorgestoken dijken een stadsfeest werden, en wat je op 7 en 8 oktober in de binnenstad kunt zien en proeven.
Op donderdag 8 oktober viert Alkmaar zijn ontzet. De 8 October Vereeniging, die het feest organiseert, heeft een programma dat al op zaterdag 3 oktober begon, maar de drukste uren liggen aan het eind: een lampionnenoptocht op woensdagavond, en op donderdag een kinderoptocht, kaasdraagwedstrijden, een herdenking in de Grote Kerk en de Grote Middagoptocht.
Wat er gevierd wordt, is een vertrek. Het Spaanse leger trok op 8 oktober 1573 weg, nadat het land rond de stad onder water was gezet.
Een stad die het water liet komen
Het beleg begon op 21 augustus 1573, schrijft de 8 October Vereeniging. Don Frederik, de zoon van de hertog van Alva, omsingelde de stad. Alkmaar had zich voorbereid, maar niet helemaal: vanaf 12 april 1573 werd het vuilnis van de stad niet meer verpacht, maar gebruikt voor nieuwe vestingwerken naar een ontwerp van Adriaen Anthonisz. Voor de hoge wallen was veel aarde, modder, vuilnis en bouwpuin nodig. Toen de Spanjaarden kwamen, waren alleen de bastions en wallen in het zuidwesten klaar.
Eind augustus glipte stadstimmerman Maarten Pietersz van der Meij door de Spaanse linies, met briefjes in een holle polsstok en het verzoek aan Willem van Oranje om de stad te hulp te komen, beschrijft het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland. De vereniging zet zijn tocht in haar chronologie bij 25 augustus: hij bereikte geuzenleider Diederik Sonoy in Schagen. Op 18 september volgde de grote aanval. Volgens de vereniging hielden de Alkmaarders de Spanjaarden met kokend teer en brandende takkenbossen op afstand.
Die hulp kwam als water. Op 23 september gaf Sonoy opdracht de sluizen te openen en de dijken door te steken. De omgeving van Alkmaar liep onder en het Spaanse leger bleef in de modder steken. Op 8 oktober was de laatste Spanjaard vertrokken.
Alkmaar was daarmee een van de eerste Hollandse steden die de Spanjaarden met succes weerstonden, zoals de vereniging het formuleert. Het kenniscentrum noemt het zelfs de eerste. De opstandelingen putten er moed uit en riepen: "In Alkmaar begint de victorie!"
Een feest dat meebewoog
In de zeventiende en achttiende eeuw lag de nadruk op kerkdiensten en preken, schrijft het kenniscentrum op zijn pagina over Alkmaar Ontzet. In de negentiende eeuw kreeg de dag een uitbundiger karakter, met volksspelen, een feestrede en een feestavond. In 1861 werd de vereniging opgericht die de voorloper is van de huidige 8 October Vereeniging.
Drie keer zien en doen
Woensdagavond: krans en lampionnen. Op 7 oktober om 18.30 uur spelen leerlingen van de Adelbertusschool in het Victoriepark een korte voorstelling, bij de kranslegging aan de vooravond van het feest. Om 19.00 uur begint in de Langestraat, bij het stadhuis, de lampionnenoptocht. Kinderen uit groep 4 en 5 lopen met lampions die ze op school hebben gemaakt een route van ongeveer 2 kilometer langs de grachten. Bij een zeer slechte weersverwachting kan de optocht worden afgelast.
Donderdagochtend: kaas sjouwen op de Kanaalkade. De Alkmaarse kaasmarkt op het Waagplein is voor dit jaar voorbij; de eerstvolgende staat op vrijdag 26 maart 2027. Op 8 oktober wordt er toch gedragen. Van 10.00 tot 12.00 uur doen koppels kinderen uit groep 6, 7 en 8 mee aan kaasdraagwedstrijden. Het echte werk is zwaarder: op een berrie op de kaasmarkt liggen acht kazen van 13 kilo, schrijft de kaasmarkt. Wanneer de eerste kaasmarkt werd gehouden, is onbekend; zeker is dat er in 1622 een was, en in 1593 werd al een kaasdragersgilde opgericht.
Donderdagmiddag: de Grote Middagoptocht. Om 14.30 uur vertrekt de stoet vanaf het Sportpark. Het thema is dit jaar Alkmaars Glorie. Tien bouwgroepen werkten aan de praalwagens, met onder meer wagens over verzetsheldin Truus Wijsmuller en vestingbouwmeester Adriaan Anthonisz, maar ook over chocola en smeerkaas. Wie liever binnen kijkt: het Stedelijk Museum aan het Canadaplein is op 8 oktober van 11.00 tot 17.00 uur gratis toegankelijk.
Lokale smaak: zuurkool met worst
Wie Alkmaar Ontzet viert, eet zuurkool. Op 8 oktober is de zuurkoolmaaltijd van 17.00 tot 20.30 uur op de Paardenmarkt. Volgens de vereniging worden er 3300 maaltijden klaargemaakt, met zuurkool van Kramer Langedijk en worst van slagerij Jeroen de Vries; vegaworst is er ook. Leerlingen van het Talland College zijn de gastheren en gastvrouwen. De maaltijd is alleen voor leden van de vereniging plus één introducé, met bonnen die op 27 september en 1 oktober zijn uitgegeven. Wat overblijft, gaat naar de daklozenopvang en de voedselbank.
Praktische informatie & handige links
- Programma en tijden: 8october.nl/programma van de 8 October Vereeniging. Gecontroleerd op 4 oktober 2026; kijk vlak voor je bezoek opnieuw.
- Bereikbaarheid: Alkmaar heeft een treinstation; vanaf Amsterdam duurt de treinreis ongeveer 35 minuten, volgens kaasmarkt.nl.
- Kaasmarkt: seizoen 2027 en uitleg over het verloop op kaasmarkt.nl.
- Stedelijk Museum Alkmaar: Canadaplein 1, dinsdag tot en met zondag 11.00–17.00 uur, stedelijkmuseumalkmaar.nl. De tentoonstelling Van water naar land is te zien vanaf 10 oktober.
- Achtergrond: Alkmaar Ontzet bij het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland.