Zaanse Schans: een geredde buurt achter de ansichtkaart
De groene houten gevels lijken een zeventiende-eeuws dorp. De meeste panden staan hier pas sinds de jaren zestig.
Het idee ontstond na de oorlog. Naoorlogse nieuwbouw bedreigde Zaanse houtbouw: getrapte weeg, makelaar, overstek. In plaats van alles na te bouwen werden monumentale huizen verplaatst naar een dijkstrook bij Zaandam. De eerste molen kwam al in 1955, de eerste woning in 1960; vanaf 1961 reden de diepladers geregeld. Bestemmingsplannen zijn nuchter: dit buurtje heeft geen eeuwenlange groei op deze plek. Het is een assemblage van gerestaureerde originelen, later aangevuld met musea en horeca.
Wel authentiek is het type. De houtzaagmolen maakte planken op industriële schaal. De Zaanstreek werd houthaven en molenlandschap. Enkele molens op de Schans staan nog op hun oude erf; andere zijn meeverhuisd. De Schans wordt bewust geen klassiek openluchtmuseum genoemd: er wordt gewoond en gemalen. Het verschil tussen verplaatste gebouwen en latere toevoegingen hoort bij het verhaal van de buurt.
De ansichtkaart verdicht dat tot één kade. Wie alleen de molens telt, mist waarom de huizen hier staan: ze zouden elders gesloopt zijn. Toerisme betaalt onderhoud en drukt tegelijk op het ‘levende dorp’.
Kijk naar een gevel en vraag of dit verplaatst hout is of een nagebouwde kopie. Dat onderscheid is de echte Schans.
Even anders kijken
Het naoorlogse plan reserveerde eerst plek voor tientallen panden en één molen; de huidige Schans groeide daar overheen.
Vergelijk een verplaatst woonhuis met een molen die nog op oorspronkelijk erf staat.