De bronsttijd is begonnen: waarom het edelhert op de Veluwe burlt en vecht
Vanaf september strijden mannetjesherten op de Veluwe luidruchtig om de hindes. Natuurmonumenten noemt de tweede helft van september het hoogtepunt van de bronst.
Wie in de tweede helft van september 's ochtends vroeg over de Veluwe loopt, hoort het al van ver: een diepe, schorre roep die tussen de dennen doorrolt. Het is de bronsttijd van het edelhert, het moment waarop dit imposante dier zich van zijn luidruchtigste kant laat zien. Vanaf september strijden de mannetjes om de gunst van de hindes, en de tweede helft van september geldt als het hoogtepunt van dat schouwspel.
Natuurmonumenten noemt deze periode de hoogbronst. Boswachter Han ten Seldam van Planken Wambuis beschrijft het burlen als een machtig geluid dat in de kouder wordende herfstnachten op grote afstand te horen is. "Soms hoor ik het al in augustus, maar de tweede helft van september is het hoogtepunt", vertelt hij op de website van Natuurmonumenten. Volgens Natuurmonumenten zijn de herten dan vrijwel voortdurend in de weer om elkaar te bestrijden en de heerschappij over de hindes te veroveren. Ook Staatsbosbeheer wijst op de bosrijke Veluwe en de Oostvaardersplassen als de plekken waar de bronst dit najaar te beleven is.
Stinkend, stomend en strijdlustig
De strijd om de hindes verloopt volgens een vast ritueel. Voordat de mannetjes elkaar te lijf gaan, rollen ze zich in een modderige zoelplek en besproeien ze zich met hun eigen urine, meldt Natuurmonumenten. Met die lichaamsgeur en het aanhoudende burlen bakenen ze hun territorium af. Komt een concurrent te dichtbij, dan volgt een aanval, en het kan volgens Natuurmonumenten uren duren voordat er een winnaar is. Die krijgt een roedel hindes, die hij vervolgens bevrucht.
Niet elk gevecht verloopt zoals verwacht: soms laat een fors hert met een imposant gewei zich toch imponeren door een kleinere concurrent. Dat is volgens Han ten Seldam een kwestie van karakter, want ook zo'n schijnbaar zwakker hert weet dan alsnog hindes te bevruchten. Jonge mannetjes melden zich volgens Natuurmonumenten doorgaans als eerste op het strijdtoneel; de zwaarste dieren laten zich vaak pas zien wanneer de hoogbronst goed op gang is gekomen.
Een gewei van tien kilo
Natuurmonumenten meldt dat de geweien waarmee de herten vechten, het resultaat zijn van een jaarlijkse cyclus. Eind winter of begin lente werpen de mannetjes hun oude gewei af; vrijwel direct daarna ontstaan er op de rozenstok knobbels, omgeven door een fluweelachtige basthuid vol bouwstoffen. In de zomer groeit dit bastgewei verder uit, tot het tegen het einde van de zomer volgroeid is. De basthuid sterft dan af, en de herten schuren die los tegen boompjes, waardoor het gewei zijn karakteristieke bruine kleur krijgt. Het gewicht van zo'n volgroeid gewei kan oplopen tot circa tien kilo.
Het edelhert houdt zijn kerngebied nog steeds op de Veluwe, meldt Natuurmonumenten, al zijn er ook dieren te vinden in de Oostvaardersplassen, Noord-Brabant en Limburg. Buiten de bronsttijd trekken volwassen mannetjes volgens de natuurorganisatie vaak alleen rond of samen met een jonger dier, terwijl de hindes in een roedel leven onder leiding van een leidhinde. In de zomer van 2020 zwom er volgens Natuurmonumenten zelfs een roedel van zeven edelherten van de Veluwe naar Flevoland, vermoedelijk jonge dieren op zoek naar nieuw leefgebied.
Wie op zoek wil, is te laat
Voor wie de bronst dit jaar georganiseerd wil meemaken, is de agenda al gesloten. Staatsbosbeheer meldt dat de bronstexcursies voor het seizoen 2026, zowel op de Veluwe als vanuit de ecokar in de Oostvaardersplassen, volgeboekt zijn. Wie in 2027 als eerste wil weten wanneer nieuwe excursies open gaan, kan zich volgens de organisatie aanmelden voor het Bericht van de boswachter.
Dat betekent niet dat wandelen zonder gids onmogelijk is. Natuurmonumenten wijst op wildobservatieposten in onder meer Planken Wambuis, Nationaal Park Veluwezoom, het Deelerwoud en de Leuvenumse bossen, en op een speciale bronstroute in Veluwezoom. Wel vraagt de organisatie om stilte en respect voor de rustgebieden, want dit is voor de herten een uitputtende periode.
Natuurlijke vijanden heeft het edelhert nauwelijks, op de wolf na. Zonder ingrijpen zou de jaarlijkse aanwas van kalveren volgens Natuurmonumenten al snel leiden tot meer verkeersongelukken en schade aan landbouwgrond. Daarom houden wildbeheereenheden de stand volgens de natuurorganisatie min of meer gelijk, terwijl de dieren verder zoveel mogelijk met rust worden gelaten.
Foto: Een edelhert met een volgroeid gewei in Nationaal Park De Hoge Veluwe. De foto is gemaakt op 14 juli 2015, buiten het bronstseizoen, als het gewei nog niet is geveegd. Henk Monster / Wikimedia Commons (CC BY 3.0)