Naarden-Vesting: zes bastions rond een stad op een zandrug

Naarden ligt op een zandrug aan de oever van de voormalige Zuiderzee. Hier liep de enige landroute vanuit het oosten naar het graafschap Holland en de koopstad Amsterdam. Om die reden is er vaak gevochten, en werd Naarden een van de belangrijkste vestingsteden van het land.

Op de plattegrond heeft de stad de vorm van een ster met zes punten. Elke punt is een bastion: Oranje, Promers, Turfpoort, Nieuw Molen, Katten en Oud Molen. Tussen de bastions liggen courtines, de wallen die ze verbinden. In de natte gracht daarvoor liggen ravelijnen, zoals Oranje-Promers, Promers-Turfpoort en Turfpoort-Nieuw Molen. Rond het geheel ligt nog een tweede ring, de enveloppe: een aarden wal met bedekte weg en een eigen buitengracht.

Elk onderdeel heeft zijn eigen gebouwen. In de courtine tussen Oranje en Promers ligt de Utrechtse Poort, een aardgedekt en bomvrij bouwwerk in eclectische stijl. Bastion Oranje heeft een bomvrije kazerne en drie mortierkazematten aan de punt. Op Promers staan een kazerne, kanonkelders en een mortierkazemat. Oud Molen draagt het arsenaal, een bomvrije kazerne met hospitaal en een bomvrije bakkerij en slagerij. De gemetselde beren in de gracht, de Oostbeer en de Westbeer, maken deel uit van de waterkering van de Zuiderzee en het IJsselmeer.

Het Nederlands Vestingmuseum zit op bastion Turfpoort. De huidige vorm stamt uit 1675-1685, toen stadhouder Willem III de vesting liet moderniseren. Het bastion werd vergroot en kreeg kanonposities op twee niveaus, de hoge en de lage flank. Via kleine poorten, poternes, kwamen soldaten bij de vestinggracht. Twee kruitkamers hebben de dikste muren van alle gebouwen op het bastion. In 1877 kwam er een mortierkazemat bij, met plaats voor 48 man. In kanonremise X, ook bomvrij, zitten nu de kassa, de winkel en het café.

Een kazemat is een bomvrije, gemetselde ruimte onder een aarden dek. De muren zijn soms bijna twee meter dik, met drie tot vier meter aarde erboven. De kanonnen stonden zo opgesteld dat hun vuur elkaar kruiste. De tentoonstellingen zijn in deze kazematten ondergebracht. Het museum toont onder meer het Grootkruis der Militaire Willemsorde, dat generaal Cornelis Krayenhoff in 1823 kreeg. Een rondgang door het hele museum duurt minstens een uur. Alleen Kazemat Y, met de belangrijkste stukken, kost ongeveer dertig minuten. De audiotour zit in de toegangsprijs. Op Schuttersdag speelt de dag zich af in 1815, met gidsen in kostuum. Bij Kanonschot vuren Napoleontische kanonniers een schot af.

Naarden hoort bij de Nieuwe Hollandse Waterlinie, een verdedigingslinie van 85 kilometer van Muiden tot de Biesbosch met 45 forten en zes vestingsteden. Soldaten zetten brede stroken land tot kniehoogte onder water: te ondiep voor boten en te nat voor voertuigen en paarden. Sinds 2021 is de linie samen met de Stelling van Amsterdam werelderfgoed, onder de naam Hollandse Waterlinies. Het museum is officieel informatiecentrum voor die linie en heeft een presentatie over de mobilisatie in Naarden in 1940.

In het midden van de vesting staat de Grote Kerk, met meer dan 500 jaar geschiedenis. De kerk heeft een tongewelf, en op 25 meter hoogte zitten schilderingen uit de zestiende eeuw. Elk jaar voert de Nederlandse Bachvereniging er in de Stille Week de Matthäus-Passion uit. Na een audit van het Museumregister kreeg de kerk de museale status.

Praktisch

Adres: Nederlands Vestingmuseum, Westwalstraat 6, 1411 PB Naarden

Open: maandag gesloten, dinsdag tot en met zondag 10.30-16.00 uur

Toegang: volwassenen 13,50 euro (inclusief audiotour), kinderen van 5 tot en met 12 jaar 6 euro, kinderen tot en met 4 jaar gratis, Museumkaart gratis

Openbaar vervoer: trein naar Naarden-Bussum, daarna bus 110 naar Westwalstraat

Parkeren: bij bastion Nieuw Molen, ongeveer 100 meter van het museum